Sobre o fenómeno dos traballos de merda

57064a50d4bba_33.jpg

Algunha vez tiveches a sensación de que o teu posto de traballo é unha pura invención? Que o mundo seguiría virando se deixases o teu posto de traballo de 40 horas semanais? David Graeber, antropólogo estadouni­dense, explora o fenómeno dos traballos absurdos nun texto de gran interese para calquera traballador/a, que analiza o mundo laboral con altas doses de ironía e desde un punto de vista anglosaxón, dunha maneira pouco convencional nos tempos que corren.

No ano 1930, John Maynard Keynes predixo que, para finais do Século XX, a tecnoloxía avanzaría o suficiente para que países como Gran Bretaña ou EEUU conseguisen unha sema­na laboral de 15 horas. Hai moitas razóns para crer que estaba no certo: en termos tecnolóxicos, seriamos perfectamente capaces. E con todo, nada máis lonxe da realidade. No seu lugar a tecnoloxía foi empregada para inventar maneiras de facernos traballar máis a todos/as. Para alcanzar este fin houbo que crear postos de traballo que son, de xeito evidente, inútiles. Gran cantidade de persoas, sobre todo en Europa e Norteamérica, pasan a totalidade da súa vida laboral deas­empeñando tarefas que, no fondo, cren bastante innecesarias. O dano moral e espiritual derivado destas situacións é profundo. Trátase dunha cicatriz sobre a nosa alma colectiva. Con todo, apenas se fala sobre o tema.

Por que nunca chegou a mate­rializarse a utopía prometida por Keynes (aínda esperada con impa­ciencia nos anos 1960)? A res­posta máis manida hoxe en día di que non soubo predicir o incremento masivo do consumismo. Presenta­dos/as coa elección entre currar menos horas e obter máis xogue­tes e praceres optamos, colectivamen­che, pola segunda opción. Aínda que isto daría para unha bonita his­toria moralista, unha breve reflexión demóstranos que non se pode tratar diso, que a resposta non é tan sinxela. Si, fomos testemuña da creación dunha variedade in­terminable de novos traballos e in­dustrias desde a década dos anos 1920, pero moi poucos teñen algo que ver coa produción e distri­bución de sushi, iPhones ou zapati­llas deportivas molonas.

Entón cales son estes novos traballos, exactamente? Un estudo recente comparando a si­tuación do emprego en EEUU entre 1910 e 2000 dános unha respos­ta bastante clara (e extrapolable aos países europeos). Ao longo do século pasado o número de traballadores/as empregados/as como per­soal de servizo doméstico, na industria e no sector agrícola esborrallouse de forma dramática. Ao mesmo tempo, as categorías de «profesionais, directivos, administrativos, comerciais e traballado­res de servizos varios» triplicaron os seus números, crecendo «dun cuarto a tres cuartos do emprego total». Noutras palabras, os traballos produtivos, exactamente como se predixo, foron en gran parte substituídos por procesos automatizados (mesmo se contamos aos/as traballadores/as da industria globalmente, incluíndo ás masas traballadoras en India e China, o número destes/as traballadores/as segue estando lonxe de alcanzar a gran porcentaxe da poboación mundial que supoñía antes).

Pero en lugar de permitir unha redución masiva de horas de traballo que permitise á poboación mundial adicarse á consecución dos seus propios proxectos, praceres, visións e ideas, vimos a in­flación non tanto do sector «servizos» como do sector administrativo, incluíndo a creación de industrias enteiras como a dos servizos financeiros ou o telemarketing, ou a expansión sen precedentes de sec­tores como o do dereito empresarial, a administración educativa e sanitaria, os recursos humanos e as relacións públicas. E estas cifras nin sequera reflicten a todas aquelas persoas cuxo traballo consiste en proporcionar soporte administrativo, técnico ou de seguridade para es­tas industrias, ou, é máis, toda unha infinidade de industrias secundarias (pa­seadores de cans, repartidores nocturnos de pizza), que só existen porque todo o mundo pasa a maioría do seu tempo traballando en todo o demais.

Estes son aos que eu propoño chamar traballos de merda. Tra­ballos absurdos.

É coma se alguén estivese por aí inventando traballos inútiles polo mero feito de manternos a todos/as traballando. E aquí, precisamente, radica o misterio. No capitalismo, isto é precisa­mente o que se supón que non debería pasar. Por suposto, nos vellos e ineficientes Estados socialistas como a Unión Soviética, onde o emprego era considerado tanto un dereito como un deber sacro, o sistema inventaba tantos postos de traballo como era necesario (isto é polo que nos grandes almacéns soviéticos había tres de­pendentes/as para vender un anaco de carne). Pero, desde logo, este é o tipo de problema que a compe­tencia xerada polo libre merca­do supoñíase que solucionaba. De acordo coa teoría económica, polo menos, o último que unha empresa con ánimo de lucro pretende facer é pagar diñeiro a traballadores/as aos/as que realmente non necesita empregar. Con todo, dalgunha maneira, isto ocorre.

A pesar de que as empresas poden efectuar implacables reduc­cións de persoal, os despedimentos e as prexubilacións invariablemente caen sobre a xente que realmente está a facer, movendo, reparan­do e mantendo cousas; por unha estraña alquimia que ninguén consi­gue explicar, o número de burócra­tas asalariados no fondo parece aumentar, e máis e máis empregados/as vense a si mesmos/as, en realidade de forma non moi diferente aos/as traballadores/as soviéticos/as, traba­llando 40 ou mesmo 50 horas sema­nales sobre o papel, pero traballando efectivamente 15 horas, xusto como predixo Keynes, xa que o resto do seu tempo pásano organi­zando e asistindo a cursos de motivación, actualizando os seus perfís de Facebook ou descargando tempada tras tempada de series de televisión.

A resposta, evidentemente, non é económica: é moral e política. A clase dirixente deuse conta de que unha poboación feliz e produtiva con tempo libre é un perigo mortal (pensa no que comezou a suceder cando algo só moderadamente parecido em­pezó a existir nos anos 1960). E, doutra banda, a sensación de que o traballo é un valor moral en si mesmo, e que calquera que non estea disposto/a someterse a algún tipo de intensa disciplina laboral durante a maior parte do seu tempo non se merece nada, é extraordi­nariamente conveniente para eles/as.

Unha vez, ao contemplar o crecemento aparentemente intermina­ble de responsabilidades administrativas nos departamentos aca­démicos británicos, ocorréuseme unha posible visión do inferno. O inferno como un grupo de individuos que se pasan a maior parte do seu tempo traballando nunha tarefa que non lles gusta e que non se lles dá especialmente ben. Digamos que foron contratados/as por ser excelentes ebanistas, e entón descobren que se espera deles/as que pasen unha gran parte do tempo tecendo bufandas. A tarefa non é realmente necesaria, ou polo menos hai un número moi limitado de bufandas que é necesario tecer. Pero, dalgunha maneira, todos/as obsesiónanse tanto co rancor ante a idea de que algúns/as dos seus compañeiros/as de traballo poderían adicar máis tempo a fabricar mobles, e non a cumprir a súa parte correspondente de confección de bufandas, que ao pouco tempo hai interminables montóns inútiles de bufandas mal tecidas acumulándose por todo o taller, e é ao único que se dedican.

Creo que esta realmente é unha descrición bastante precisa da dinámica moral da nosa economía.

Bo, son consciente de que cada argumento vai atopar ob­xeccións inmediatas: «quen es ti para determinar que traballos son realmente `necesarios´? De todos os xeitos, que é necesario? Ti es profe­sor de antropoloxía, que `necesidade´ hai diso?» E a certo nivel, isto é evidentemente certo. Non existe unha medida obxectiva de valor social.

Non me atrevería a dicirlle a alguén que está convencido de que está a facer unha contribución significativa ao mundo de que, real­mente, non é o caso. Pero que pasa con aquelas persoas que están convencidas de que os seus traballos non teñen sentido algún? Non fai moito volvín contactar cun amigo do colexio ao que non vía desde que tiña 12 anos. Sorprendeume descubrir que, neste tempo, primeiro converteuse en poeta e logo no líder dunha banda de indie rock. Oíra algunhas das súas cancións na radio sen ter nin idea de que o cantante era alguén a quen coñecía. El era obviamente brillante, innovador, e o seu traballo indu­dablemente alegrara e mellorara a vida de xente en todo o mundo. Con todo, despois dun par de discos sen éxito perdera o contrato e, infestado de débedas e cunha filla recentemente na­cida, terminou, como el mesmo dixo, «tomando a opción por defecto de moita xente sen rumbo: a facultade de dereito.» Agora é un avogado empresarial que traballa nunha destacada empresa de Nova York. El é o primeiro en admitir que o seu traballo non ten absolutamente ningún sentido, non contribúe en nada ao mundo e, ao seu propio xuízo, realmente non debería existir.

Hai moitas preguntas que un se pode facer aquí, empezando por, que di isto sobre a nosa sociedade, que parece xerar unha demanda extremadamente limitada de poetas e músicos con talento, pero unha demanda aparentemente infinita de especialistas en dere­ito empresarial? (Resposta: se un 1% da poboación controla a maioría da riqueza dispoñible, o que chamamos «o mercado» re­flexa o que eles/as pensan que é útil ou importante, non o que pensa calquera outra persoa.) Pero aínda máis, mostra que a maioría da xente con estes empregos no fondo é consciente diso. De feito, non estou seguro de coñecer a algún/a avogado/a empresarial que non pensase que o seu traballo era absurdo. O mesmo pasa con case todos os novos sectores anteriormente descritos. Hai unha clase en­teira de profesionais asalariados/as que, se te atopases con eles/as en festas e admitises que fas algo que podería ser considerado interesante (un antropólogo, por exemplo), quererán evitar a toda cos­ta falar do seu propio traballo. Dálles un pouco de alcol, e lanzarán diatribas sobre o inútil e estúpido que é en realidade o labor que desempeñan.

Hai unha profunda violencia psicolóxica en todo isto. Como pode un empezar a falar de dignidade no traballo cando se­gredamente sente que o seu traballo non debería existir? Como pode este feito non crear unha sensación de profunda rabia e de resenti­minto? Con todo unha peculiar xenialidade da nosa sociedade é que os seus dirixentes descubriron unha forma, como no caso dos/as tecedores/as de bufandas, de asegurarse que a rabia se dirixe precisamente contra aqueles/as que realmente teñen a oportunidade de facer un traballo valioso. Por exemplo: na nosa sociedade parece haber unha regra xeral pola cal, canto máis evidente sexa que o traballo que un desempeña beneficia a outra xente, menos se percibe por desempeñalo. De novo, é difícil atopar un baremo obxectivo, pero unha forma sinxela de facerse unha idea é preguntar: que pasa­ría se toda esta clase de xente simplemente desaparecese? Di o que queiras sobre enfermeiros/as, vertedoiros/as ou mecánicos/as, é obvio que se se esfumaran como unha nube de fume os resultados serían in­mediatos e catastróficos. Un mundo sen profesores/as ou traballadores/as portuarios/as pronto tería problemas, mesmo un sen escritores/as de ciencia ficción ou músicos/as de ska sería claramente un sitio inferior. Non está de todo claro como sufriría a humanidade se todos os/as executivos/as do capital privado, lobbyistas, investigadores/as de relacións públicas, notarios, comerciais, técnicos da adminis­tración ou asesores legais se esfumaran de forma similar. (Moitos/as sospeitan que podería mellorar notablemente.) Con todo, á parte dun puñado de excepcións (cirurxiáns/as, etc.), a norma cúmprese sorprendentemente ben.

Aínda máis perverso é que parece haber un amplo sentimento de que así é como as cousas deben ser. Esta é unha das fortalezas secretas do populismo de dereitas. Podes velo cando os perió­dicos sensacionalistas avivan o rancor contra os/as traballadores/as do metro por paralizar as cidades durante os conflitos laborais: o propio feito de que os/as traballadores/as do metro poidan para­lizar unha cidade mostra que o seu traballo é realmente necesario, pero isto parece ser precisamente o que molesta á xente. É mesmo máis evidente nos Estados Unidos, onde os republicanos tiveron un éxito notable mobilizando o resentimento contra mestres/as ou traballadores/as do automóbil (e non, significativamente, contra as ad­ministracións educativas ou os xestores da industria do automó­vil, quen realmente causan os problemas). É coma se lles dixesen «pero se vos deixan ensinar a nenos/as! Ou a fabricar coches! Tedes traballos auténticos! E encima tedes o descaro de agardar tamén pensións de clase media e asistencia sanitaria?»

Se alguén deseñase un réxime laboral adecuado per­fectamente para manter o poder do capital financeiro, é difícil imaxinar como poderían facer un traballo mellor. Os/as traba­lladores/as reais e produtivos/as son incansablemente presionados/as e explotados/as. O resto está dividido entre un estrato aterrori­zado dos/as universalmente denigrados/as desempregados/as e un estrato maior a quen se lles paga básicamente por non facer nada, en postos deseñados para facerlles identificarse coas perspectivas e sensibilidades da clase dirixente (xestores, administradores, etc.) — e particularmente os seus avatares financeiros— pero, ao mesmo tempo, fomentarlles un resentimento contra calquera cuxo traballo teña un claro e innegable valor social. Obviamente, o sistema nunca foi deseñado conscientemente. Xurdiu de case un século de proba e erro. Pero é a única explicación de por que, a pesar de nosa ca­pacidade tecnolóxica, non estamos todos/as traballando 3-4 horas ao día.

Fonte: barcelona.indymedia.org

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: