A GRAN REVOLUCIÓN E A GUERRA

Unhas poucas liñas a “vuelapluma” sobre a revolución social de 1936 e a guerra civil española

Texto de Miquel Amorós para a charla no local da CNT de Alacant o 21 de setembro de 2016:

no-pasaran

Durante os anos trinta do século pasado unha crise mundial sen precedentes agudizaba a loita de clases en distintos países europeos, desencadeando situacións revolucionarias e empuxando ás súas clases dirixentes, desenganadas co sistema parlamentario, cara á ditadura e o fascismo.

Na España republicana sucedéronse diversos intentos revolucionarios que se saldaron con derrotas. Co fin de volver á legalidade e sacar do cárcere aos seus presos, a clase obreira decidiu apoiar, por activa ou por pasiva, ao debilitado sector liberal da burguesía, a propósito de que a clase dominante na súa maioría non aceptaría un triunfo electoral que beneficiase ás organizacións proletarias. Coa vitoria da Frente Popular era inevitable un golpe de estado que buscase instaurar un réxime ditatorial e fascista; os oradores confederais e anarquistas non se cansaban de proclamar que despois das eleccións habería que escoller entre o fascismo e a revolución.

Nese estado de ánimo produciuse o levantamento dos militares africanistas, que contou a favor coa pasividade inicial do goberno, que se negou en redondo a proporcionar armas ao pobo. A armada non obstaculizou o desembarco de tropas africanas que ocuparon Andalucía Occidental e Estremadura, cometendo horribles matanzas. Os obreiros respostaron declarando a folga xeral, levantaron barricadas, e alí onde dispoñían de grupos armados de defensa, asaltaron os cuarteis e organizaron columnas milicianas para liberar os pobos e cidades caídas en mans dos rebeldes.

Na zona leal a correlación de forzas alterouse profundamente. Os consellos municipais foron substituídos por Comités antifascistas encargados de regular a vida cotiá. Aínda que non se disolvesen as forzas de Orde Pública, a súa función pasou a mans de improvisadas comisións, “brigadas móbiles” e patrullas obreiras. Os cárceres baleiráronse de presos, mesmo de comúns, e empezaron a encherse de curas, xente de dereitas e fascistas. Ademais, cada organización tiña o seu centro particular de detención. Moitos caciques, falanxistas e dereitistas significados e elementos destacados na pasada represión foron “paseados”. Á marxe das organizacións xurdiron na retagarda grupos “incontrolados” dedicados ao roubo, á extorsión e ao asasinato, que foron rapidamente eliminados. Os sindicatos apropiáronse de edificios públicos e relixiosos, mentres que en conventos, prazas de touros e cuarteis abríanse oficinas de recrutamento e de recollida de roupa, comida ou equipo para as columnas que partían a liberar as zonas en poder dos facciosos. Os vehículos ían sendo incautados por necesidades de guerra, igual que as propiedades dos individuos fuxidos ou escondidos e os talleres onde se imprimían os xornais conservadores e dereitistas.

Nas fábricas establecíase un férreo control obreiro destinado a preparar a expropiación, os campos se colectivizaban e o horizonte da socialización albiscábase próximo. Evitábase a especulación co prezo dos alimentos e o seu acaparamiento mediante o control dos mercados. Así mesmo se colectivizaban os hoteis, os bares e restaurantes, os hospitais, as barberías, os espectáculos… todo menos os bancos e as empresas de capital estranxeiro. Creábanse comedores populares, poñíanse en marcha escolas, circulaban os tranvías, autobuses e trens coas cores e consignas do proletariado. Nas ondas, as voces dos delegados obreiros eran masivamente escoitadas. Os mitins e concentracións onde se explicaba o momento político, social e militar, e emitíanse as consígnas pertinentes, reunían a inmensas multitudes. Nas rúas impoñíase a vestimenta obreira (o mono, o pano e a gorra). O saúdo recorría ao puño no alto.

As columnas, sen poder avanzar demasiado en campo aberto por falta de experiencia militar, munición e cobertura, nos seus intres libres axudaban aos campesiños nos seus labores, contribuían á formación de comités e socializaban bens e medios, chegando as confederais a proclamar o comunismo libertario nas terras liberadas.

Os bruscos cambios que axitaron a sociedade en xullo e agosto indicaban claramente o inicio dunha profunda revolución social que non se detería nas meras aparencias políticas. Os feitos demostraban que o marco legal republicano era incapaz de resolver o mínimo problema exposto, e menos aínda de abarcar e controlar o vórtice popular desatado pola rebelión militar fascista.

A pesar de que na práctica o poder quedou en mans das organizacións obreiras, as institucións republicanas non foron desmanteladas. O Estado burgués conservaba a súa carcasa aínda que perdese a súa forza. Todas os elementos da contrarrevolución, policías, gardas, xuíces, militares, xefes políticos, funcionarios, antigos patróns, propietarios, banqueiros, intelectuais a soldo, xornalistas conservadores, etc., que, por diversas circunstancias permaneceran fieis á República, esperaban a que amainase o temporal revolucionario para recuperar posicións e facerlle fronte, acazapados en partidos da esquerda e organizacións sindicais.

A Stalin non lle interesaba unha revolución en España, e menos aínda anarquista, pois ía en pos dunha alianza con Francia e Inglaterra que lle permitise encarar mellor a agresividade do réxime nazi. Os seus axentes transmitiron as directivas de moderación aos comunistas españois que as aplicaron a machada. Ao opoñerse o PCE á deriva revolucionaria da clase obreira e mostrarse partidario de non exceder o marco republicano anterior ao 19 de xullo, especialmente no relativo á propiedade privada, converteuse en refuxio seguro de todos os inimigos da revolución social.

A ofensiva proletaria foi detida ante as capitais aragonesas e na serra madrileña, sendo esmagada en Granada, Sevilla e Córdoba. Mallorca, Galicia, Castilla la Vieja, Vitoria e Pamplona caeron en mans dos militares alzados. O desembarco de tropas africanas en Cádiz abriu a ruta cara a Madrid, lugar onde tiñan que confluír todas as forzas sublevadas. Os milicianos tiñan diante non a simples gardas civís e a exaltados fascistas, senón a tropas regulares de exército e forzas de choque como os lexionarios e as unidades marroquís, mellor equipadas e adestradas. A capital de España absorbeu case todos os medios de guerra dispoñibles, paralizando os demais frontes de guerra.

Era evidente a necesidade de acabar coa pantasma do Estado e de formar un exército proletario a partir das columnas, o pobo armado, capaz de derrotar na batalla aos rebeldes, de asegurar as conquistas proletarias, e de dar un salto adiante no proceso revolucionario. A única forza decidida a camiñar nesa dirección era a CNT, e aínda así no seu seo non reinaba a unanimidade, decantándose unha boa parte dos seus representantes pola colaboración coas demais forzas políticas, burguesas ou proletarias, nun goberno republicano herdeiro da lexitimidade burguesa. A CNT acababa de reabsorber ao sector reformista no Congreso de Zaragoza (treintistas) pero a responsabilidade da decisión colaboracionista corresponde aos comités representativos, onde estes eran maioría os antigos faistas.

Os dirixentes libertarios comprometidos coa colaboración mantiveron un equilibrio precario coas bases radicais sostendo e coordinando as súas conquistas, pero renunciando explicitamente a loitar polo comunismo libertario, a finalidade da organización confederal, e “ir a por o todo”, é dicir, tomar o poder. Esta difícil posición conduciulles a participar nos gobernos rexionais interclasistas creados para desempeñar o papel das institucións que a sublevación deixara obsoletas, e en cuantos actos unitarios presentáronse, buscando a unidade coa UGT e os partidos leais.

As vitorias dos fascistas e a inoperancia do Estado levaron á xefatura do goberno ao socialista Largo Caballero coa misión de reconstruílo para gañar a guerra. Este non cedeu ás presións da CNT para formar un consello gobernamental formado unicamente polos sindicatos, senón que lle ofreceu a cambio catro ministerios. A entrada da CNT no Goberno cubriu o seu traslado a Valencia.

Entre tanto, a guerra adquiría dimensións internacionais. As principais potencias, medorentas de que a revolución entrase no seu territorio, asinaron un pacto de Non Intervención polo que se abstiñan de facilitar a menor axuda á república española. A superioridade militar dos sublevados, que contaban coa axuda de Portugal, Italia e Alemaña, non daba máis opción que a de recorrer á Unión Soviética, a única potencia disposta a prover ao bando republicano.

As esperanzas postas na axuda soviética catapultaron ao PCE, que aumentou a súa presenza nas institucións en proporción moi superior aos seus efectivos reais. De inmediato converteuse na cabeza de todos os partidos prexudicados pola revolución. Inicialmente, apoiou as iniciativas de Largo Caballero de fortalecer o aparello do Estado e de forxar un Exército “popular” cun mando centralizado. Os decretos de restauración dos consellos municipais, de desarmamento da retagarda e de militarización das milicias, significaban a recuperación do poder por parte do Goberno, o fin do baleiro de poder que deixara que a revolución progresase. Os novos gobernadores civís, recuperando os poderes das diversas xuntas e comités provinciais co apoio dos comunistas, tropezaron coa autonomía dos comités populares, as colectividades e as milicias. Producíronse incidentes sanguentos en Madrid, Guadix e Valencia. A creación ou ampliación de corpos policiais e a formación de brigadas mixtas estaban destinadas a conter e desbaratar o proceso revolucionario tanto na retagarda como na fronte.

Os dirixentes libertarios mostráronse ferventes partidarios da militarización, da restauración dos concellos e do desarmamento da retagarda, así como da participación en todo tipo de institucións. Mentres desde as columnas respondían “Milicianos si, soldados xamais!”, o equipo redactor de Solidariedade Obreira foi cambiado por outro máis disposto a promover a liña oficial, militarizadora, estatista e prosoviética. Faltou tempo para que o diario proclamase que a guerra civil non era unha guerra de clases, senón unha “guerra da independencia contra o invasor”, como afirmaba o PCE, e erixísese en campión da “unidade”, a disciplina e os galóns.

Durruti foi levado a Madrid para diminuír a forza dos anarquistas na fronte de Aragón, segundo os axentes soviéticos, e convencido polos seus compañeiros dirixentes da CNT-FAI de que coa súa presenza devandito fronte sería abastecido. “Unha bala perdida” ou máis probablemente sen perder matouno, pero Madrid salvouse. O fin do asedio madrileño foi a obra de todos, pero o mérito atribuíuse ás Brigadas Internacionais, secretamente destinadas para contrarrestar ás milicias anarquistas. A morte de Durruti o 20 de novembro de 1936 salvaba un escollo importante á militarización, permitindo a invención para usos políticos da figura dun caudillo militar disposto a renunciar “a todo menos á vitoria”, de acordo cunha editorial da Soli de febreiro. Coa devandita frase os comités responsables do movemento libertario inauguraban a doutrina circunstancialista de adhesión ao Estado e renunciaban aos seus principios, tácticas e finalidades. A caída de Málaga a principios de febreiro foi o pretexto suplementario para a súa confirmación.

O Comité Peninsular da FAI empezou a manobrar para convertela en partido político, con xerarquías, estatutos, carné e cotizacións, facendo malabarismos para non chocar cos intereses dos diversos grupos de poder que se ían formando dentro da nova burocracia libertaria, e ao mesmo tempo para marxinar aos grupos de afinidade que se empeñaban en seguir como antes. En realidade tratábase de estruturar politicamente unha burocracia acabada de nacer á conta dunha revolución incompleta, factor necesario da plutocracia política e sindical republicana, a nova burguesía que viña substituír á antiga. O cargo confería privilexios tales como o abastecemento de produtos básicos inencontrables no mercado, o vehículo privado, a comida en restaurantes de luxo e a entrada en garitos, salas de festa e cabarets. Os abrigos de peles, o traxe, a gravata e o chapeu volveron ás rúas.

A ofensiva contra os anarquistas íase materializando: campañas de prensa contra as medidas revolucionarias (“primeiro gañar a guerra”), descubrimento da checa de Murcia, asasinato de colectivistas en Torres de la Alameda, encarceramento de Maroto, suspensión de prensa libertaria (Nós, Castilla Libre, CNT Norte), feitos de Vinalesa e de Gandía…

A medida que a contrarrevolución avanzaba e o divorcio entre a dirección e a militancia libertaria consumábase, aparecían mostras de disidencia e oposición radical organizada (Os Amigos de Durruti, as JJLL de Cataluña, varias federacións locais, grupos da FAI, a revista Ideas, a publicación Alerta!…) A dirección da CNT-FAI convocou unha asemblea de prensa para impoñer unha liña única. Pasado maio, os Amigos de Durruti foron desautorizados, pero os sindicatos opuxéronse á súa expulsión. En xullo crearíase unha Comisión de Asesoría Política para canalizar as opinións discordantes.

É evidente que unha forte reacción do proletariado internacional contra os seus propios gobernos houbese finiquitado o Pacto de Non Intervención e facilitado o acceso ás armas. O fin da dependencia da URSS en armamento frease a influencia sen fundamento do PCE, a penetración no exército dos conselleiros rusos e a actividade impune dos servizos secretos estalinistas. Incluso dificultase a orientación capituladora da dirección confederal e anarquista ante o Estado. Sen ela, dita orientación tiña as portas abertas de par en par. Pero a acción solidaria do proletariado internacional non foi suficiente e a revolución non puido concluírse.

A batalla de Guadalajara mantivo o equilibrio nas frontes, dando tempo a unha provocación concibida para apartar a Largo Caballero do goberno (oposto ao predominio dos comunistas), acabar co excesivo peso da CNT-FAI, liquidar os logros do proletariado (bastante danados xa), meter entre reixas ao POUM e abrir a veda dos revolucionarios. O complot comunista atopou os seus aliados máis seguros en Cataluña, obrando a través deles. Insinuouse co roubo duns tanques en Barcelona e o asasinato de Antonio Martín en Puigcerdá, para declararse acto seguido o 3 de maio de 1937 co intento de ocupación da Telefónica.

As xornadas de Maio, a pesar de que a parte obreira resultou vencedora na rúa, poñen punto final á revolución. A retirada incondicional dos obreiros das barricadas a petición dos seus dirixentes, conduciu a unha represión implacable que encheu os cárceres e os campos de traballo (recentemente creados polo ministro de Xustiza García Oliver) de voluntarios estranxeiros, sindicalistas, anarquistas e poumistas. Os comités de defensa e os consellos de obreiros e soldados foron disoltos pola dirección cenetista para evitar posteriores levantamentos en resposta a provocacións. A estas alturas non se pode falar de erro ou de incapacidade, senón de traizón.

A contrarrevolución creou dúas poderosas ferramentas, os Tribunais de Espionaxe e Alta Traizón e o Servizo de Información Militar, e levantou un sistema de prisións secretas (checas) completamente á marxe da xustiza ordinaria. Os obxectivos da loita revolucionaria reducíronse a un: a liberdade dos presos antifascistas. O novo goberno de Negrín e Prieto trasladouse a Barcelona. Apareceron o cadáver de Berneri e a fosa cos corpos dos mozos libertarios de San Andrés, as emisoras da CNT foron clausuradas, a censura ensañouse coa prensa libertaria e o POUM foi declarado fóra da lei; en Barcelona houbo unha segunda provocación co asalto aos Escolapios, Andrés Nin foi asasinado, as patrullas de control, disoltas, o Consello de Aragón, suprimido, e as colectividades aragonesas, destruídas polas divisións comunistas. Tribunais especiais abriron causas contra os obreiros revolucionarios, agora sinalados co cualificativo infamante de “incontrolados”: cemiterios clandestinos, feitos de maio, etc. As fronteiras quedaron enteiramente baixo control do Goberno. Todas as empresas e terras colectivizadas haberán de someterse á nova lexislación restritiva, cando non ser devoltas aos seus propietarios ou directamente nacionalizadas por “interese estratéxico” (caso dos Transportes, a metalurgia ou as comunicacións).

Cos soviéticos á cabeza do Exército Popular, as brigadas anarquistas foron usadas como carne de canón e levadas á fronte sen armamento suficiente, sen apoio artilleiro nin cobertura aérea, sendo practicamente aniquiladas (o caso máis flagrante foi o da 83 BM, a antiga Columna de Hierro). Na retagarda, encerrábase en checas e se torturaba aos militantes mobilizados. Na fronte fusilábase impunemente aos anarquistas refractarios ao PCE con calquera escusa. Sacrificábanse continxentes de soldados en batallas inútiles como as de Brunete e Belchite, manobras de desgaste que non impediron a caída de toda a Zona Norte (Biscaia, Santander e Asturias). Os comités dirixentes da CNT e a FAI, que crearan no seu seo Seccións de Defensa, estaban perfectamente informados de todo, pero lonxe de denuncialo, limitábanse a queixarse amargamente en informes detallados enviados ao xefe de Goberno.

Os militantes libertarios atopábanse na tesitura de elixir entre unha ditadura fascista e unha ditadura republicana dirixida por comunistas. De combater ao fascismo en defensa, non xa dunha revolución, senón dun réxime autoritario burgués. A súa prensa competía co resto en nacionalismo, e a oratoria patriótica dos seus delegados e comisarios era irrecoñecible. A fame e o frío golpeaban á poboación, que desexaba o fin da guerra. A desmoralización apoderouse irremisiblemente das masas que loitaban pola abolición do traballo asalariado e as clases. A deserción converteuse nun asunto serio.

A finais de 1937 o entreguismo da dirección libertaria española era completo. Non soamente emprendía unha campaña para impoñer as súas claudicacións no movemento libertario internacional, na que se mostraron moi útiles recoñecidas figuras comoRüdiger, Souchy, Leval, Lapeyre, Lecoin, etc., senón que reclamaba constantemente o seu lugar no goberno de Negrín e facía caso omiso da represión que se abatía sobre as súas filas. O seu ideario foi formal e definitivamente abandonado nun pleno económico celebrado en xaneiro de 1938 e nun pacto posterior coa UGT. Defendían unha república democrática e federal cuxa constitución os españois debían votar ao finalizar a guerra. A crise de goberno que deixou fóra ao derrotista Indalecio Prieto, proporcionou á CNT unha carteira ministerial no “Goberno da Vitoria”.

O negrinismo e filocomunismo do Comité Nacional da CNT foi tan esaxerado que provocou fortes rozamentos coa rexional catalá e a dirección da FAI. Tras a derrota de Teruel e a partición da zona republicana en dúas, todos menos o CN estaban convencidos da derrota final na guerra. Un pleno conxunto das tres ramas do Movemento Libertario Español reafirmou á dirección comiteril, partidaria da resistencia sen concesións enarborada polos “trece puntos” de Negrín, fronte ao derrotismo do sector oposto da burocracia anarquista, inclinada a un desesperado “Abrazo de Vergara” mediatizado polo Reino Unido.

A represión dun goberno con participación cenetista conducía ao paredón a moitos militantes. Finalmente, o fracaso da última das batallas inútiles, a do Ebro, xuntamente coa retirada das Brigadas Internacionais, minoraron a influencia comunista e empuxaron aos sectores malparados, os socialistas non negrinistas, os republicanos e os anarquistas, a confluír. Pretendíase, en balde, romper a neutralidade das potencias denominadas “democráticas”. Unha serie de nomeamentos que outorgaban unha maioría decisiva de mandos militares aos comunistas, acompañada pola dimisión do presidente da República, determinou un contragolpe dirixido polo coronel Casado, que puxo fin á ditadura de Negrín e o PCE. Nun dicir amén acabouse coa escasa resistencia que os comunistas ofreceron, pero sen poder conseguir unha paz honrosa que librase ao pobo español do sanguento masacre que se aveciñaba. O final da guerra carrexou unha infinidade de sufrimentos para os vencidos, a mercé dun vencedor sediento de vinganza se se quedaron, ou hóspedes de campos de concentración se conseguiran saír do país. A posguerra foi atroz para os perdedores, pois as clases dominantes compórtanse con crueldade cando gañan ou, simplemente, cando unha masa de refuxiados lles importuna.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: