A cuestión das asembleas

Colamos (traducido) de Regeneración Libertaria este texto asinado por @blackspartak

Por que o asamblearismo non é un principio anarquista

Hoxe quero comentar unha das cuestións crave nos movementos sociais. Trátase do proceso de toma de decisións, o asamblearismo (con todas as súas problemáticas asociadas). A miúdo esta forma de funcionar atópalla elevada á categoría de «principio» básico do anarquismo. E os principios, xa se sabe, adoitan ser irrenunciables e intocables. Eu hai tempo que renego diso, non porque non me gusten as asembleas, que ás veces me gustan (e outras veces non) se non porque non vexo claro que un proceso de toma de decisións sexa válido e outro non. De todos os xeitos a asemblea paréceme un mal menor, necesaria se queremos que a xente se vexa reflectida na decisión, pero moitas veces mal exposta e utilizada.

Neste aspecto quero facer notar que hai unha confusión moi difundida en todos os ambientes libertarios (ateneos, sindicatos, okupas, colectivos, etc.), que non é outra cousa que tomar a parte polo todo: o principio «anarquista» non é o asamblearismo se non a participación xeral do grupo na toma de decisións. É dicir, a horizontalidade.

O asamblearismo como método de decisión parece ser que xurdiu dos cuáqueros norteamericanos, que entraron no movemento anti-nuclear (contra as bombas atómicas) nos anos 50. Este movemento contaxiouse da forma de funcionar desta xente e traspasouna aos movementos contestatarios dos anos 60, especialmente o que se opuxo á guerra de Vietnam. Gran parte da New Left norteamericana adoptouna e difundiu en Europa. Finalmente nos anos 80 xa moi poucos grupos funcionaban de maneira distinta á asemblea.

Unha asemblea non garante a horizontalidade

Algunhas veces púxenme a analizar as asembleas ás que asistía, quizá por aburrimento ou quizá como experimento sociolóxico. Nelas vía claramente os «rangos» de cada asistente ou isto que outras veces chamamos «xerarquías informais». As asembleas do mundo activista funcionan dunha forma moi parecidas unhas doutras. En todos os grupos humanos existen liderados. Estes danse de forma evidente nas organizacións, e de forma máis sutil nos colectivos máis pequenos. Nos movementos asemblearios danse en forma de «poder carismático», é dicir, ese poder que outra xente outórgate sen tela coaccionada. Os privilexios.

Hai persoas que falan mellor que as demais, outras son capaces de reflectir a opinión común do colectivo, outras contan cun prestixio a ollos das demais baseado na experiencia (ou ben noutros factores como que fose represaliada ou que se enfrontou ao problema a tratar noutras ocasións). Todo isto conforma un halo de «meritocracia» que fai que se lle faga máis caso a quen traballou anteriormente polo grupo (ou outros grupos anteriores) que a outra persoa calquera. Evidentemente quen fai máis méritos polo grupo ten máis poder simbólico ante el. As súas opinións serán moito mellor valoradas.

Entón temos unha serie factores que dan privilexios (que ninguén se atreve a admitir por medo a quedar mal ante o grupo) por exemplo o xénero: fáiselle máis caso aos homes que ás mulleres; a idade: ás persoas entre 25 e 40 anos fronte ás demasiado novos ou ás demasiado maiores; a beleza: fáiselle máis caso á xente guapa que á menos guapa, a quen non ten defectos físicos que a quen vai en cadeira de rodas; a capacidade cultural: quen se expresa mellor domina as asembleas mellor que a quen ten unha cultura baseada na TV, o fútbol ou as revistas do corazón; a procedencia: as persoas locais sobre as inmigradas; as persoas cunha gran seguridade en si mesmas respecto das tímidas; en certos grupos as persoas que teñen máis relaciones sexo-afectivas sobre as que non teñen ningunha… e poderiamos engadir moitos outros factores que nun grupo humano asambleado dálle rango a unhas persoas sobre as demais.

Quero dicir con isto que cando se reune un grupo póñense en marcha moitos mecanismos sutís de dominación. Non pretendo dicir que as asembleas sexan mecanismos de sometemento, se non que destaco que en moitos casos non se trata de mecanismos válidos de toma de decisións que poidan ser aceptadas por todo o grupo. Para xestionar unha reunión asemblearia temos que poñer estas posicións de privilexio sobre a mesa. O máis difícil de todo é ser consciente do rango que ten un mesmo. Se se ten en conta isto, a decisión tomada probablemente sexa máis lexítima (xa que todo o mundo coñece que se coce na asemblea) que unha onde a asemblea nega cegamente que haxa persoas por encima das outras.

Cando hai estas divisións tan claras como as que expoño é cando chegan as exclusións e os abandonos, é dicir esta xente que abandona o colectivo sen dicir nada, sen expoñer unha crítica dentro da asemblea (xa que isto sería cuestionar o grupo enteiro e entrar abrir o conflito). Unha vez vin un grupo anarquista que ao que cando se lle expuxo esta situación resolveu rapidamente o tema: «nun colectivo anarquista non hai xerarquías». En cousa de 3 meses foise medio grupo, de unha en unha. E ninguén se expuxo absolutamente nada porque tras o verán seguinte chegou xente nova (que volveu irse aos poucos). Todo vai ben.

E é que o asamblearismo funciona cando se teñen todas as cartas sobre a mesa. A graza dunha asemblea é que todo o mundo teña acceso a toda a información para poder decidir en base á mesma e que se asuman os privilexios persoais abertamente. Por contra se hai unha persoa que controla a información xa non temos un proceso decisorio democrático. Información e xestión de privilexios, esa é a clave.

Ante esta situación o conflito adóitao traer unha persoa que actúa de forma consciente ou inconsciente en contra da asemblea. Sitúase como unha figura de «terrorista» e oponse aos consensos vetando a opinión predominante ou desviando os debates cara a temas secundarios. O grupo situouna permanentemente na minoría e responde boicoteando o grupo buscando que se lle exclúa definitivamente.

O asamblearismo require tempo

Outra das cuestións crave é que quen vai a todas as asembleas… por algo será. A vida cotiá lévanos tempo. Traballo, estudos e familia son as prioridades humanas por excelencia. E isto hai que telo en conta para que o máximo posible de xente poida participar nas asembleas. A economía feminista dio: facer asembleas ás 8 da tarde é negar a posibilidade de participación da xente con fillos pequenos. Tamén se exclúe á xente con familia coa falta de puntualidade. Cando só tes unha hora ou dúas para dedicar a un colectivo, non podes permitirte perder media hora esperando. E por contra tampouco se pode facer unha asemblea pola mañá, ou a media tarde por que a xente estuda e traballa. ¿Enténdese porqué o movemento obreiro de 1900 facía as reunións ás 11 da noite?

E non só iso, facer moitas asembleas ou facelas en base ás necesidades do activismo provoca que vaian a elas un grupo de persoas dun perfil determinado: principalmente xente nova estudante, ou xente no paro ou con xornadas flexibles, ou mesmo persoas xubiladas ou en tempo de excedencia. A xente traballadora está o bastante cansa como para non ir ás mesmas. E sinceiramente non é o mesmo «estar cansada» con 26 anos que «estar cansada» con 47 e dous fillos.

O gran hándicap da toma de decisións asemblearia é este. Que se exclúe a unha gran parte da poboación que non pode permitirse ir. Por suposto organizar unha asemblea semanal é aumentar esta exclusión, posto que se empezas a non ir a algunha asemblea por falta de tempo, cando vas ás que podes ir dásche conta de que o grupo avanzou sen tí e xerou unha forma de pensar colectiva que non che inclúe, a non ser que fagas un esforzo relativamente grande por integrarche… que ás veces non vale a pena. É dicir, que non só a hora da asemblea senón tamén a frecuencia son factores a ter en conta.

¿Como podemos facer unha integración máis ampla dos nosos grupos? Pódeselles enviar toda a información esperando que a lean. Quizá non o farán. De todos os xeitos recalco que o importante é que exista algún espazo de socialización común entre estas persoas que se están quedando á marxe e outras persoas do colectivo que a poidan poñer ao día. Ten que haber canles informais de información nas dúas direccións.

Ademais existe un concepto que se coñece como «metacomunicación», que se basea en non discutir a mensaxe senón o como, o quen e a forma en que se está dicindo a mensaxe. Por iso alárganse as asembleas. Por exemplo, se alguén propón facer un cartel de cor verde, e outra o quere azul, no canto de dicilo ábrese unha discusión polo ton, as palabras utilizadas e os xestos que se usaron para expresarse. Ou directamente estaa vetando porque noutra asemblea foi ao revés. En definitiva, non se discute o contido senón o continente. E esa metacomunicación (que tamén pode levar a novos conflitos) fai perder aos grupos asemblearios unha chea de tempo. Ás veces é unha manifestación de que non se está de acordo cos privilexios de determinada persoa ou ás veces é un boicot consciente cara a certas opinións.

A burocracia asemblearia

Un dos problemas de fondo é como se concibe o asamblearismo. En moitos sitios fanse asembleas rutineiras semanais ou quincenais aínda cando non hai nada que decidir. De feito se o que houbese, moitas veces poderíano ventilar en 15 minutos quen se atopase o problema sen ter que preguntarlle a todo o mundo cada semana.

É unha perda de tempo falar nas asembleas de como se fará tal ou cal actividade, de que cor poñer no cartel ou de se facemos 3 ou 7 pancartas. A cousa é fácil: faise e punto. Non tes que preguntar nada. Se non queres facelo, non o fagas. Eu valoro a iniciativa persoal e entendo que ás veces haberá equivocacións, pero ¿onde está o problema? Se non gústache o resultado participa no grupo que fai as cousas. Quen fai as cousas equivócase, quen non fai nada non se equivoca nunca.

O peor das asembleas é cando un punto queda encallado por que hai oposición, e daquela alguén propón outra asemblea temática ou un grupo de traballo para tratala durante os meses que dure. É dicir, que conseguimos aumentar exponencialmente o tempo que dedicamos ás asembleas.

Parte da burocracia asemblearia consiste en obrigar á xente externa a tragarse a túa asemblea para decidir sobre unha actividade ou un tema. Ás veces trátase ao principio ou ao final da asemblea e ventílase rápido. Pero noutras ocasións a persoa externa tense que quedar a case toda a asemblea sendo testemuña das interioridades do colectivo. ¿É necesaria a súa presenza física?

Outro caso bastante frecuente é o «amiguismo». A nosa asemblea permite saltarse o protocolo aos nosos amigos mentres obriga ao resto da xente para seguilo ao pé da letra. Isto ocorre con máis frecuencia da que parece. Estas pequenas inxustizas xogan en contra do proceso asembleario e dan a razón ás súas detractoras. Hai quen espera meses para conseguir un local para o seu concerto ou para celebrar o seu taller e hai quen se salta a asemblea e faio en base aos seus contactos persoais dentro da mesma. Isto adoita acentuarse na contorna okupa onde quen vive no espazo teñen privilexios sobre as persoas que xestionan as actividades do local.

Por último poderiamos nomear o caso das asembleas controladas. Por exemplo son aquelas onde hai un grupo de persoas que controla toda a información e os tempos das asembleas. Son bastante frecuentes nas Asociacións Veciñais, na PAH ou nalgúns sindicatos. Así funcionaba o vello movemento obreiro. A asemblea xoga un papel de cohesión social e serve como un espazo de empoderamento persoal e colectivo onde ver xente coas túas mesmos problemas. A contrapartida é que é moi difícil ter unha opinión ben formada e informada sen militar a lume de biqueira durante un tempo. Aquí funciona o delegacionismo e o peso do traballo do colectivo recae nuns poucos ombreiros. E á vez ese delegacionismo fai que esta xente que leva o peso non teña substitución ata que se queiman e expoñen o seu caso ante o colectivo, que tras varias asembleas de auto-reflexión e auto-*flagelación colectiva terminan cambiando o seu funcionamento ou as persoas de referencia.

Responsabilidade vs. Asamblearismo

Alguén fixo a broma unha vez de que se os Comités de Defensa de 1936 fosen asemblearios, tardarían en responder 3 meses ao golpe de estado militar (e non nun par de horas levantar centos de barricadas e mobilizar decenas de miles de persoas en Barcelona e Madrid como ocorreu).

Os Comités, organismos anarquistas, funcionaban por delegación. Había unha persoa encargada. E tiña a posibilidade de decidir pola súa conta e risco. Estas persoas reuníanse en comités superiores e tiñan outra persoa encargada por encima seu. Era unha xerarquía. Hoxe en día estas cousas chócannos e non nos parecen «anarquistas». Pero son da opinión de que é máis libre e funcional ter unha persoa responsable e que todo o mundo coñeza as súas atribucións que non as xerarquías informais que controlan todo na sombra con sutileza ou as burocracias asemblearias que realentizan todas as decisións ás veces durante meses. Prefiro a iniciativa persoal e unilateral que leva a nosa liña de actuación (aínda que haxa erros, lóxicos na nosa imperfección humana) que non ter que planificalo todo nunha asemblea e que na seguinte asemblea cuéstionese todo novamente por que vén dúas persoas novas.

E aquí é onde vou. No pasado as asembleas no movemento anarquista facíanse con contagotas. Os sindicatos unha vez cada varios meses, e os grupos anarquistas tamén. Reuníanse en pequeno comité a facer faladoiros. Estaban todo o tempo conectados, como hoxe coas redes sociais, internet e os móbiles. E decidían sobre a marcha en pequenos grupos de afinidade. Era unha forma moi veloz. As asembleas eran polo xeral moi grandes e nelas decidíase (votando) as liñas de actuación importantes para o movemento (¿facemos isto ou facemos isto outro?).

A cuestión é buscar unha toma de decisións capaz de que sexa aceptada polo grupo para que logo este lévea a cabo o máis eficazmente posible.

Recomendacións para unha toma de decisións áxil e representativa

Creo que o básico hoxe en día é separar a asemblea decisoria das asembleas deliberativas. Hai que tentar que a información chegue a todo o mundo. E na medida do posible tamén deberían chegar os debates cos proles e os contras de cada opción. Unha vez que todo o mundo teña o material hai que atopar a forma de decidir. Neste caso trátase de ver a forma mellor. E non descartar ningunha (como o voto ou a delegación), en caso de ter que decidir moitas cousas.

Pódense facer dinámicas para facer as asembleas longas moito máis amenas. As dinámicas serven para que todo o mundo teña unha mellor comprensión do que se está tratando. Serven para que todas as opinións sexan escoitadas. Non necesariamente todas as voces, xa que hai quen prefire calar e escoitar, se non todos os puntos de vista das persoas que compoñen a asemblea.

E tamén debería haber espazos de socialización que substitúan as asembleas máis rutineiras onde se poida falar da actividade do colectivo. Isto ocorre de forma informal na cervexa de despois das asembleas. Pero non todo o mundo pódese permitir quedar. Poderíase resolver tendo algún día fixo a modo de faladoiro, sen pretender decidir nada, senón só falar dos temas que respectan ao colectivo. Serven como balance, análise, intercambio de opinións e como espazo de socialización. E perden o carácter cerimonioso e ritual da asemblea.

Cando se ía diluíndo o 15M un grupo realizou un interesante texto sobre porqué deixaba de ir a xente ás asembleas. Os problemas son estruturais. E resúmense en que ninguén no seu san xuízo pode estar para sempre nas asembleas. Non temos que estar a decidir cousas todo o tempo. Temos que facelas. Moitas persoas que se pasan a vida en asembleas son case incapaces de levar á práctica as decisións colectivas. Non entender isto é mandar á xente á súa casa pensando que estamos tolas e non temos vida, e nós pensando que «non se implican».

Queremos un pobo empoderado. Que debata e discuta, que se informe. Que leve á práctica as cousas coas que soña. Pero para iso moitas veces é mellor facelo na túa casa que non rodeado de xente berrando. Para tomar unha decisión hai que reflexionar, logo decidir. E máis importante que decidir, cumprir. Se non, non serve de nada o tempo que investimos en decidir. Esta sería outra das cuestións que fan que a xente desapareza das asembleas.

Temos que ser conscientes que pode haber algúns contextos nos que votar sexa máis horizontal que unha asemblea. Mesmo pode ser que a relación maiorías/minorías sexa máis xusta que o consenso (dado que non poucas veces utilízase o veto como forma coactiva para impoñer unha postura minoritaria á maioría). Quero dicir que a asemblea non é nin boa nin mala per se. Ten que valorarse pola súa utilidade, non por que sexa máis ou menos «anarquista». Por que o que realmente é «anarquista» é o resultado das nosas accións e o mundo que queremos crear.

Enlaces

Sen pretender ser exhaustivo poño unha breve recompilación de textos (Nota de Ab.- en castelán) para xustificar os argumentos dados, e animo a que poñamos en cuestión a nosa forma de facer as asembleas. Quero un movemento maduro consciente das súas interioridades, capaz de cambiar para mellorar.

Asemblea non Grazas

Dinámica de grupos

O mito da asemblea como ferramenta de esquerdas

Que fai que as asembleas se desvanezan

Unha crítica anarquista do horizontalismo

Conflito e poder popular. Sobre as formas de organización prefigurativas

A Tiranía da Falta de estruturas

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: