Presismo e Anarquismo. A “Loita Anticarceraria” no gueto ata a campaña contra o FIES

Publicamos este texto e recomendamos vivamente a súa leitura pausada, que primeiro saiu publicado en papel no nº 6 da revista Argealaga e que agora recollen no seu blog en versión dixital (site do que nos recollimos e traducimos).

anarquistas-sabadell-siguen-presos-regimen-fies_1_1789865O texto (tal como se presentaba en Argealaga) é a primeira parte dun traballo de Fernando Alcatraz, compañeiro moi implicado na loita contra o sistema penal e en favor dos presos, na que se analiza e critica a relación entre o gueto libertario e as loitas anticarcerarias; loitas que proporcionaron a este parte da súa identidade, pero ao prezo de degradarse en moda, propaganda testemuñal e rutina. O gueto é un fenómeno social nacido nos anos oitenta, que caracterizou a agrupación episódica de sectores xuvenís seudomarxinais, típicos da posmodernidade. Fernando define o «presismo» como a ideoloxía guetista que mitifica ao preso ata conferirlle a categoría de vangarda social e novo suxeito revolucionario, menos para auxiliarlle na obtención da liberdade que para manter un xogo de aparencias. No gueto adoita finxirse un apoio puramente campañista, exterior, sen resultados, porque a miúdo soamente búscase unha coartada para a boa conciencia e o narcisismo autoindulxente dos seus membros. Por iso é polo que a ausencia de reflexión sobre o conflito carcerario, a negativa para facer balance de erros e acertos e, por encima de todo, a falta de estratexia. O gueto satisfaise con selo, comprácese consigo mesmo, e non quere que ninguén lle augue a festa con análise e valoracións.

Colamos pois e damos pulo a este extenso e intenso texto do que tamén tendes a opción de descargalo aquí en pdf (en castelán) :

O sistema penal é dalgunha maneira a primeira liña da ameaza, pronta a converterse en violencia, que o réxime de dominación fai pesar permanentemente sobre os oprimidos para impoñerlles submisión. E, por tanto, tamén en certo xeito, a primeira liña da resistencia fronte a ela. Sería lóxico, pois, que os autodenominados “anarquistas” —para eles mesmos polo menos, os principais inimigos do devandito réxime— prestasen gran atención aos conflitos concretos que puidesen producirse nesa primeira liña. A autodefensa contra o sistema penal é parte fundamental da tradición anarquista. Por exemplo, nas primeiras décadas do século XX, a solidariedade cos presos, xunto ás expropiacións e a loita aberta coa policía e cos pistoleiros da patronal, era o centro da actividade de moitos grupos de afinidade. No 36, como unha das primeiras medidas tomadas desde abaixo na revolución que fixo fronte ao alzamento militar, os anarquistas abriron os cárceres. Con todo, os que ocuparon posicións de poder no Estado republicano, entre outras moitas opcións netamente contrarrevolucionarias, contribuíron a volver enchelas ou o consentiron, mesmo cando eran os mesmos anarquistas quen ía presos. García Oliver foi ministro de xustiza, máxima autoridade carcereira e, segundo dise, un dos inventores dos campos de concentración. Ademais de que, como moitas outras organizacións do bando republicano, a CNT tivo tamén as súas “checas”, cárceres informais onde se encerraba, interrogábase e xulgábase sumarísimamente aos sospeitosos de conivencia co inimigo, que moitas veces eran executados, e houbo participación de anarquistas nas “sacas” de presos “facciosos” para ser fusilados.

Achegándonos máis ao presente, desde a morte de Franco, salvo honrosas aínda que contadas excepcións, a presenza dos anarquistas nesa primeira liña foi ben pouco relevante, non pasando case nunca de testemuñal, ideolóxica, propagandística… E, desde logo, algo que brillou pola súa ausencia desde entón é unha análise estratéxica do campo penal, o cal non é de estrañar, xa que a indixencia teórica concorda coa impotencia práctica. Esa análise só podería realizarse integrado nun relato das loitas concretas, que contribúa á conciencia das mesmas, á reflexión sobre a experiencia que proporcionan e á permanente discusión dos proxectos para realizar, os obxectivos concretos que hai que tentar alcanzar, os medios que se necesitan e pódense desenvolver para iso, sobre a súa eficacia e os erros e acertos no seu emprego. A falta diso é un bo indicador da verdadeira situación do pretenciosamente chamado “movemento anarquista” neses anos. Un indicador, entre outros, da súa inexistencia ou da súa existencia meramente aparente, obxectivamente espectacular, subxetivamente delirante, da súa condición de ficción efectiva que aspira a compartir a explotación da realidade en libre concorrencia con tantas outras mentiras. Sen que iso queira dicir que non existan verdadeiros anarquistas, só que non se notou apenas a súa presenza, polo menos na crítica práctica da maquinaria social punitiva.

Non imos analizar as miserias do anarquismo contemporáneo máis que na medida en que afectan directamente ao noso tema, pero é necesario dicir que esta corrente revolucionaria, anonadada pola contrarrevolución triunfante, viuse case totalmente desprazada do espazo que ocupaba outrora na conciencia colectiva por diversos sucedáneos, que viñeron a confluír finalmente no chamado “gueto político”. O anarquismo, se non é acción e estratexia revolucionarias, só é un esperpento do pasado. O que, polo menos en relación coas axitacións ao redor da cuestión criminal, veuse autodenominando “movemento anarquista”, nunha actitude tipicamente narcisista de megalomanía compensatoria, non é máis que ese gueto, ou un sector del, cuxa característica máis esencial é que non quere superar a súa impotencia, senón ser feliz nela. Porque, desde logo, sen deixar de sentir respecto polos moitos militantes honrados que nos consta hai nelas, non temos intención de conceder a menor credibilidade ao “anarquismo” oficial da CNT, a CXT e outras “organizacións”, cuxa práctica se puido cualificar en moitas ocasións como anarco-estatismo ou anarco-colabouracionismo.

Aínda que existisen e continúen existindo intentos e situacións que non desmerecen do anarquismo histórico, non se pode dicir que, nin en conxunto —xa que non houbo cohesión entre elas— nin por separado, formen aínda un movemento, e poucas veces expresouse nas mesmas a menor pretensión respecto diso. Ata fai moi pouco, o que se veu chamando “movemento anarquista” era en realidade o gueto, o cal non é ningún movemento, xa que non vai a ningunha parte. A súa actividade foi sempre activismo, rodar na nora, aínda que fóra con traxectorias laberínticas. Tampouco participa nin participou xamais en ningunha loita real, as súas loitas foron aparentes, espectaculares, virtuais… pantomimas ante o espello. Carece de auténtica autonomía ou autoorganización, xa que nel nunca houbo reflexión nin verdadeira decisión, senón un rabaño de nenos perdidos conducidos por unha especie de animadores socio-culturais. As súas asembleas consolidáronse hai tempo como rituais onde se escenificaba a construción dun consenso logrado previamente, en parte por acordo separado entre camarillas dirixentes, en parte por coincidencia tácita entre “militantes centrais e militantes periféricos” en canto ás mellores maneiras de xestionar uns intereses creados completamente alleos á loita social.

O gueto serviu máis ben, entón, como laboratorio para procedementos de manipulación e recuperación, utilizado pola esquerda partitocrática, pola “sociedade civil”, pola propaganda “antitrerrorista” ou por quen fose, como avanzada supostamente radical, como carne de canón ou como chibo expiatorio, fantoche da subversión ou da rebeldía xuvenil derrotada de antemán. A súa clientela estivo sempre maioritariamente integrada por mozos narcisos en busca de si mesmos, individuos illados como outros calquera, fragmentos da masa social perpetuamente mobilizada cara a ningunha parte. Non importa nada se quen lles guiaba dicían ser anarquistas, independentistas, bolxeviques, demócratas, activistas contraculturais, promotores do show bussines alternativo, partidarios do neocapitalismo cooperativista, ou algún híbrido. Por outra banda, o feito de que haxa moitas cuestións importantes das que durante moito tempo non se falou máis que no gueto, o cal parece por iso o seu único herdeiro, non quere dicir que sexa alí onde se están expondo ou vaian exporse realmente.

Entre outras razóns, porque unha das súas características esenciais é unha forma peculiar de falsa conciencia, de enganarse a si mesmo, conectada directamente cunhas determinadas maneiras de comportarse. Unha especie de “cultura”, ou “contracultura”, xuvenil que recolle unha parte da herdanza en descomposición da extrema esquerda político-sindical. Como nunca se deu no gueto unha verdadeira crítica do esquerdismo, nin teórica nin práctica, os seus habitantes seguiron “pensando” ideolóxicamente, segundo as directrices elaboradas por algúns expertos de andar por casa, ou simplemente asumidas de maneira tácita, impregnadas, por así dicilo, no conxunto de rituais que servían ao rabaño xuvenilista para autoafirmarse, e nunca cuestionadas. Os continuos “debates”, charlas, publicacións, etc. só serviron finalmente aos máis espabilados para elaborar os discursos que lles permitisen “explicalo todo” e manipular suavemente aos seus seguidores.

O gueto ten pouca sustantividade. Ademais desa ideoloxía desustanciada, posúe unha materialidade precaria, volátil, o cal podería ser unha virtude en lugar dun defecto se a xente que o habita fóra un pouco máis sólida, lúcida e creativa. Sería mellor falar, entón, dun efecto gueto, resultado dunha serie de factores que habería que describir con algunha exactitude para tentar facerlles fronte. En todo caso, non é o que é só porque estea sometido a unhas determinadas condicións materiais de existencia: un certo número de persoas encerradas nun ou varios espazos. É, máis ben, unha actitude, unha “mentalidade”, compartida uniformemente entre un número variable de persoas, adoptada tal como prodúcense estes fenómenos nunha sociedade de masas: os individuos-átomo que a forman non son nada e poden selo todo… momentánea, aparente, superficialmente… todo aquilo do que sexan capaces de procurarse os acenos de identidade correspondentes; normalmente, a través do traballo e do consumo alienados. Pero hai medios “alternativos”, os cales, á fin e ao cabo, pouco diferéncianse dos outros se a súa finalidade é a mesma: lograr unha identidade, asegurarse unhas condicións de existencia no mundo do Capital, na sociedade do espectáculo. O cal implica recoñecelo como o mundo verdadeiro, entrar nun toma e daca, negociar con el, traducirse á súa linguaxe.

Un dos aspectos máis destacados desa mentalidade sería a autocompracencia, unha especie de narcisismo colectivo, cuxo principal resultado consistiría na reprodución rutineira dunha especie de medio social que non quere chegar a máis nada que a si mesmo, un “ambiente” onde medran unha serie de individuos e grupos satisfeitos de ser o que son e como son, quizá con razón, xa que demostran maior capacidade de adaptación ao modo de vida dominante que moitos dos supostamente integrados. Na xeración, por tanto, dunha rede de intereses particulares dispostos a negociar coa dominación as condicións para o mantemento dun lugar á súa sombra. Pero hoxe, cando o Capital e o sistema tecnolóxico han logrado configurar todos os aspectos da vida, moldeando ao seu antollo ao mesmo tempo aos individuos, non é posible transformar o mundo sen empezar pola transformación tanto daqueles como das relacións entre eles. A autocompracencia está contra iso. Hoxe en día, a primeira condición de toda crítica é a autocrítica. O primeiro policía que hai que matar sigue sendo o que todos levamos dentro.

A dominación sabe que, de momento, non pode acabar definitivamente coa rebeldía, así que prefire tela controlada nun reducido espazo, definida cunhas cantas etiquetas, manipulala desde dentro e desde fóra e facela servir aos seus intereses. Unha das causas obxectivas da existencia do gueto é a marxinación que sofren nesta sociedade precisamente determinados formulacións críticas, radicais ou utópicos. Ultimamente imponse a miúdo a idea errónea de que para saír do gueto hai que rebaixar esas formulacións. Pero outro dos aspectos desa idiosincrasia guetista, principal factor subxectivo daqueles polos que se produce e reproduce o efecto gueto, contrarrestando decididamente o cal se podería facer moito para debilitar o conxunto, é certo “malditismo”, unha tendencia para adaptarse ás condicións desa marxinación facendo da necesidade virtude, a acomodarse no estreito espazo que nos deixan e consideralo “noso”, para logo negociar as condicións da súa propiedade, entrar nun tira e afrouxa co inimigo, que é en realidade quen os marca, soamente para manter ou ampliar eses límites.

Aos anarquistas corresponderíalles inventar outra linguaxe, ir construíndo ese mundo novo que din que levan nos seus corazóns, non existir na realidade dominada, nin positiva nin negativamente, xa que nela a ideoloxía anarquista, calquera ideoloxía, non é máis que palabrería, unha versión máis, en concorrencia con outras moitas, da única realidade da que todas falan, aínda que pareza que o fan de realidades diferentes, de mundos utópicos, sendo o mundo do Capital e o Estado o que de feito describen e contribúen a reproducir, e do cal aspiran a delimitar, patentar e explotar algún fragmento. Algúns dos habitantes da parcela que se deu en chamar “gueto radical” chegaron a identificarse co esperpento mediático-policial do anarquismo, coas súas bombas que só fan puf, unha especie de man “negra” postmodernizada. Con todo, por moita pólvora que se queime e por moito que se salga nos “medios de formación de masas”, o gueto non se parecerá máis ao movemento anarquista histórico, salvo como caricatura. A súa verdadeira función, ao servizo da dominación, foi ata agora a de gardería “do vello mundo”, para ter aos politicamente rebeldes controlados nuns espazos onde debían quedar encerrados e ao mesmo tempo visibles. Ou sexa, a dun módulo ou un réxime de vida máis dentro do cárcere social. Loitar contra o cárcere, para quen vive nel, é en primeiro lugar, loitar contra o propio gueto, contra os factores que o constitúen, cuxo conxunto é, precisamente, o de todo o que lles impide o acceso a unha formulación verdadeiramente radical dos problemas sociais.

É verdade que, ademais dalgunhas reflexións serias e situacións de enfrontamento real coa dominación e coas consecuencias do desenvolvemento capitalista, existen ateneos, centros sociais, proxectos autoxeridos… xornais, revistas, páxinas web, emisoras de radio, editoriais, librerías… distribuidoras anticomerciais, grupos de rock, colectivos, coordinadoras, redes… que hai presenza en mobilizacións de autodenominados anarquistas ou tachados de tales, e tamén que houbo e hai presos anarquistas, acusados de accións que se adoitan considerar propias deles, como poñer bombas, preparar atentados, facer sabotaxes ou conspirar para iso, aínda que sexa, frecuentemente, dunha maneira que parece máis parodia que verdade. O gueto non é ningún movemento anarquista e non pode loitar de “per se” contra o Estado nin contra o cárcere, pero hánselle de recoñecer algúns trazos verdadeiramente anarquistas: asembleas, autoorganización, coordinación horizontal, coñecemento práctico compartido, formulación directa e activa dos problemas polos propios afectados, ocupación, autorreduccións, enfrontamentos directos cos intereses dominantes e coa represión, solidariedade, etc. Ese é o seu lado positivo, o negativo é que, por mor de que estamos feitos por e para a vida no capitalismo e da falta de autocrítica, demasiado a miúdo, todo iso convértese en mera aparencia e, moi pronto, no seu contrario, xa que os individuos non se esforzarán por logralo se cren que xa o teñen. O efecto gueto é todo aquilo que pugna por manter esas situacións polos supostos beneficios, sexan materiais ou psicolóxicos, que proporcionan ás persoas que as sosteñen, a base de construír e reproducir unha identidade nunha especie de relación de propiedade coas ideas, os espazos, as colectividades, uns trazos estéticos…

Se falamos de anarquismo, falamos de revolución; non das anécdotas de nosa propia vida, senón de acontecementos históricos. O egocentrismo non é máis que o núcleo da personalidade do individuo-masa, do cidadán consumidor ao servizo da megamáquina explotadora, a de quen fai ao mesmo tempo o seu capricho e a vontade do Capital, pois se configuran a si mesmos comprando e vendéndose. A súa actividade non ten nada que ver coa acción nin coa construción do mundo, senón co “labor dos nosos corpos”; non producen as súas condicións de vida, non abren un campo para a súa liberdade, non crean o seu mundo, nin loitan por elo, soamente sobreviven. Non se pode pensar sinceiramente na revolución ou na subversión do réxime de dominación e explotación e ser egocéntrico ao mesmo tempo, porque a única maneira posible de levalas a cabo é cambiar radicalmente os contactos, intercambios e acordos persoais que están na base das relacións sociais, poñer a solidariedade en lugar da loita de todos contra todos capitalista. Iso sería o propio do pensamento e a acción histórica consciente, da praxe revolucionaria, do anarquismo.

O propio do gueto non é a reflexión e o debate permanentes, xeneralizados, estendidos horizontalmente entre individuos e grupos de base, establecendo unha e outra vez a comunicación directa entre eles e da teoría coa práctica, a lucidez estratéxica, o coñecemento do campo no que te moves, a memoria, a reflexión, o proxecto compartido, a discusión libre, a decisión en pé de igualdade, a autoorganización… O propio do gueto é o propio dos individuos atomizados, criados por e para unha sociedade de masas: ser mobilizados de forma alienada, como consumidores ou subtraballadores; seguir modas, repetir e obedecer consignas ou slogans, consumir desperdicios infraideolóxicos; actuar sen reflexión nin diálogo, por inercia inconsciente, disfrazada compracentemente de espontaneidade… Así que ese debate non pode empezar se non empeza, primeiro ou á vez, unha autocrítica radical, ou o que é o mesmo, unha crítica de que e como é o gueto, de como se configura e mantén, de como chegou a ser o que é e como se sostén, dos factores concretos que o constitúen como obxecto ou entidade sustantiva e en nosa propia existencia individual e colectiva.

O noso tema non é, pois, o das relacións dun suposto “movemento anarquista”, por demais inexistente, cunha “loita anticarceraria”, de dubidosa existencia á súa vez, senón a relación dun certo “gueto político” cuns intentos de loita determinados e concretos, levados a cabo por un puñado de persoas presas, así como a sorte corrida por aqueles e, en relación con ela, a influencia positiva ou negativa da participación guetista.

Desde as orixes do gueto na segunda metade dos 80 ata que a finais dos 90 iniciouse a chamada “loita contra o FIES”, a “loita anticarceraria” limitouse nos “seus espazos” á mera propaganda: carteis, charlas, programas de radio, letras de rock radical, fanzines… algún acto testemuñal que se convertería pronto en rutineiro, como aqueles pasarrúas do Nadal, petardos incluídos, ao redor dos cárceres dalgunhas cidades, cando aínda estaban dentro dos centros urbanos. Moi cedo, esa especie de márketing político entrou nunha relación ambigua co clientelismo asistencialista da extrema esquerda, reciclada en parte, despois do estrepitoso fracaso da súa aposta electoralista, en proxectos de autoxestión tutelada da miseria, se é posible subvencionada, e coa chamada “sociedade civil” xurdida ao redor da práctica correspondente. O cal deu lugar a unha especie de híbrido, a “coordinadora de organizacións de solidariedade coas persoas presas”. Os elementos da mestura, sen esquecer a presenza da igrexa, foron algúns colectivos sociais xurdidos ao socaire da “política social” da esquerda partitocática, e varias ONG —recentemente inventadas oficialmente, aínda que algunhas pioneiras levasen xa algúns anos funcionando—, subvencionados case sempre, uns e outras, segundo as necesidades gobernamentais e integradas, sen que faltasen os curas, por profesionais ou semiprofesionais do ramo xurídico ou da asistencia social, máis algúns “voluntarios” e “militantes”; e ademais, uns cuantos grupos “antirrepresivos” formados no recentemente nado gueto radical xuvenil, dedicados, como case todos os “colectivos” daquela época, máis á publicidade que a ningún outro tipo de actividade, e instrumentalizados polas organizacións asistencialistas cristiás ou esquerdistas, dado o seu absoluto descoñecemento do campo penal e penitenciario e a necesidade consecuente de ser guiados nel.

A súa actividade en común, sempre baixo a dirección dos “expertos”, non superou nunca un certo campañismo, unha serie de rutinas —carteis, charlas, publicacións, concentracións, artigos de prensa, algunha actividade “académica”, e, no mellor dos casos, algo de acción “xurídica”, asesoramento legal, etc.— herdadas da práctica democraticamente autolimitada da extrema esquerda electoralista e dos “sindicatos alternativos”, da que uns non podían saír de ningún modo aínda que quixesen e aos outros non lles interesaba outra cousa. Nas redes clientelares da “loita contra a exclusión” e o asistencialismo alternativo, eses procedementos, útiles para “visibilizar” as “problemáticas” nas que medraban, eran tamén a miúdo un recurso para cando vían en perigo os salarios e subvencións asignados polas administracións públicas. No gueto, fundado e tutelado tamén por elementos desa “esquerda revolucionaria” fracasada, en busca dalgún terreo que explotar, deron lugar á faceta “anticarceraria” desa propaganda ideolóxica que constituía case a súa única actividade, á parte da ocupación.

Non é que neses momentos non existisen loitas anticarcerarias reais. Hóuboas, e virulentas, como os intentos de fuga pola brava que se foron propagando en progresión crecente desde os primeiros 80, para os que a miúdo se tomaban reféns, sobre todo entre os carcereiros, e que adoitaban acabar, cando fracasaban, reténdoos durante algún tempo para forzar a atención de autoridades e xornalistas e denunciar as condicións infrahumanas en que se mantiña aos presos. Ou os motíns reivindicativos da Asociación de Presos en Réxime Especial, contra os departamentos carcerarios de tortura institucionalizada. Pero foron esmagadas ante a indiferenza dos supostos radicais, que non alzaron a voz nin unha soa vez na súa defensa. Outorgaron calando a súa aquiescencia ao discurso oficial, que presentaba aos presos en loita pola súa dignidade como verdadeiros monstros antisociais e infrahumanos, ou ben, como moito, en actitude paternalista e sen comprender o máis mínimo a resistencia dos presos como loita social, ofreceron unha asistencia máis afectiva que outra cousa, poñendo en xogo de cando en vez, con reticencia e arbitrariedade, os seus limitados recursos. Actitude típica dunha esquerda autoritaria disfrazada superficialmente de “autónoma” que chamaba, por exemplo, “loitar contra a heroína” para impedir violentamente a entrada dos yonkis nos seus centros sociais, ou medraba fomentando a división entre supostos militantes politizados, fillos da clase media esquerdista, e “kostras” ou “pés negros”, aos que se marxinaba e perseguía, cando non se necesitaba utilizalos como carne de canón.

A cousa permaneceu así ata que, a mediados dos 90, os “ambientes libertarios” víronse sacudidos polas polémicas suscitadas pola solidariedade cun grupo de atracadores anarquistas detidos en Córdoba, á saída dun traballo, despois dun tiroteo onde a policía levou a peor parte, e polos seus chamamentos desde o cárcere para apoiar a resistencia fronte ao réxime FIES, instaurado para reprimir esas ignoradas loitas que mencionamos antes, resistencia na que coincidiran con certo número de presos sociais, moitos deles veteranos daquelas. A chamada dos presos FIES non caeu en ningún movemento anarquista senón nesa rede de asociacións “garantistas” e nese “movemento xuvenil” tutelado por burócratas demócrata-bolxeviques ou anarco-colaboracionistas. En canto ao “Movemento Libertario” oficial, ao ostentar a patente espectacular do anarquismo, a CNT, as Mocidades Libertarias, etc. foron sempre, entón como agora, punto de parada dalgunha xente nova que, sentíndose anarquista, ía buscando aos seus, e foi a que recolleu o chamamento.

Como se pode ver nun dos seus primeiros comunicados, enviado polo “colectivo de presos en illamento de Soto del Real”, a chamada dos presos en loita ía dirixida por igual ás organizacións legalistas e aos anarquistas, considerando a unhas e outros, xunto cos presos mesmos, parte dun “movemento de resistencia”, cuxa mera existencia era “en si mesma unha vitoria”. “Interésanos tanto a sensibilidade e as ideas de Nais Unidas Contra a Droga, como as dos grupos abertamente anárquicos, e interésavos coñecer a opinión dos que padecen o cárcere. Cremos indispensable un achegamento real ás formulacións e inquietudes dos presos. Parécenos fundamental que a loita se articule ao redor de quen viva a represión. No caso contrario o movemento corre o perigo de dar voltas sobre si mesmo ata converterse nun novo movemento de beneficencia”. No texto, despois dunhas notas estratéxicas, para situarse a escala internacional fronte ao momento vixente de evolución do capitalismo, e dunhas reflexións históricas sobre as loitas do pasado inmediato ás que o inimigo respondera coa manipulación mediática, a imposición do FIES, a construción de macrocárceres e o incremento dos módulos de illamento, propoñían “a creación dun espazo no cal cada cal puidese expresarse e participar na planificación da loita contra o cárcere”, con intención de superar a “carencia de eficacia á hora de obter resultados” dentro e fóra e o “sentimento de impotencia” resultante, espazo que “implicaría unha autocrítica dos medios empregados e por tanto un non estancamento dos mesmos”. Tratábase de tecer “unha rede de comunicación” que lles permitiría “romper con non poucos estereotipos e enriquecernos mutuamente”. “Unificarnos a partir das nosas diferenzas é o único modo viable de facer fronte á represión”, dicían.

Salvo pola súa crenza en que se dirixían a un “movemento alternativo” idílicamente ben avenido, co que directamente ían poder coordinarse e na existencia dentro del de grupos anarquistas cos que non necesitaban apenas falar para pensar todos os mesmo, a proposta dos presos era lúcida, coherente e medida. Pero sobre eles imperaban xa as condicións de atomización logradas por medio dos macrocárceres, o FIES, os módulos de castigo e a chamada dispersión. De maneira que non podían manter a cohesión entre si sen apoio da rúa. Como eles mesmos dicían: “Nos illamentos non nos falta combatividade. Fáltanos coordinar as nosas propostas. Vós, desde o exterior podedes axudarnos a organizarnos, e, a partir do mencionado espazo, xuntos promover accións e reclamar que se cumpra a legalidade. Co voso apoio cremos posible erradicar as torturas e malos tratos. Temos a convicción de poder facer fronte aos abusos, pero necesitámosvos, nada podemos facer sen vós salvo seguir podrecéndonos na cela”.

As diferentes camarillas receptoras da mensaxe ocupáronse máis dos seus propios intereses particulares disfrazados de xenerais que de facer o necesario para que se puidese abrir ese espazo “de loita” e que as redes de comunicación e apoio xurdidas espontaneamente estendésense e consolidasen. A “loita contra o FIES” coincidiu cunha substitución xeracional no gueto, co consecuente enfrontamento entre dous grupos de idade. Un deles, o máis antigo, representado por quen ata entón partiran o bacallau nel, que se identificaban coa coordinadora, cos seus procedementos legalistas e coa tendencia, de estirpe leninista, a crear organizacións de ámbito estatal, centralizadoras, cunha estrutura marcada que os burócratas puidesen manexar. E, por outra banda, a xente máis nova, que se apuntou á moda da “organización informal” e a “loita insurreccional”. Aínda que máis limpa na relación cos presos, era tamén moi ignorante e caeu facilmente nunha euforia pola que mitificaba aos presos así como o seu propio “movemento” e despois, polas mesmas, en todo o contrario. Nin os “reformistas” nin os “radicais” estiveron á altura do momento, nin cumpriron suficiente e duraderamente as funcións de difusión, coordinación, mobilización, apoio xurídico e afectivo, etc. que puidesen contribuír a que a loita se estendese.

Os dirixentes da coordinadora e os seus correspondentes no gueto, afeitos a facer de todo polo presos pero sen eles, non se identificaban o máis mínimo cun grupo de “incorrixibles”, anarquistas, atracadores e asasinos, psicópatas e yonkis, así que, inicialmente, a súa resposta foi “escasa, cando non abertamente hostil”. Co seu paternalismo característico, preferían ver aos presos como vítimas, pero, se había loita, non querían deixar de controlala, xa que tiñan a parcela “anticarceraria” do gueto como propia. Fixeron o que puideron para seguir administrándoa, manobrando ademais para non perder a tutela de moitos dos seus mozos fregueses, que se estaban saíndo de nai, substituíndolles como figuras paternas por uns cuantos presos de alto perigo. Non é que non se dedicasen a outra cousa; os “colectivos” e asociacións que integraban a coordinadora, ademais de labores asistenciais, facían en conxunto un traballo de denuncia “pública” da situación dos presos toxicómanos e enfermos de SIDA, das torturas e mortes en prisión, mesmo do FIES.

Neste caso, con todo, asumiron un papel nefasto: nun momento en que parecía tomar impulso unha corrente de mobilización anticarceraria máis ampla, en lugar de axudar desinteresadamente á súa formación, eles quixeron canalizala, tentando encabezala ao principio, atribuíndose a organización de accións colectivas que foran iniciativa dos presos; traducila despois á súa linguaxe cidadanista con propostas de pacificación; sabotearla en todo momento, desaconsellando a algúns presos a participación nela, colaborando na criminalización dos “radicais”, boicotenado as propostas de mobilización conxunta… Chegaron a convocar unha folga de fame sen contar cos presos e, ante a pouca resposta, utilizaron os “medios de comunicación alternativos” para inchar desmesuradamente as cifras de participación, o cal foi un duro golpe para a moral e a confianza tanto dos presos como de quen lles apoiaba, ao poñer bruscamente de manifesto a irrealidade do “movemento”. Anos despois, aínda se atribuían todo o mérito da “loita contra o FIES”, baseándose sobre todo nun recurso contencioso-administrativo presentado polas “Nais Unidas Contra a Droga”, que en realidade non serviu de nada máis que como elemento para a escenificación dun “debate público”. Porque o FIES estivo en vigor durante 18 anos de modo “alegal”. Cando o supremo, ao fin, sentenciou que a circular que o instituira era ilegal, xa o FIES rexíase por outra circular, distinta pero co mesmo contido, e enseguida incluíuse no Regulamento Penal, legalizouse, e asunto concluído. Pero a ferramenta represiva nunca deixou de estar en mans dos carcereiros.

Os mozos “radicais” responderon con moito máis entusiasmo, pero en lugar de dicirlles aos presos que eles non formaban parte, aínda polo menos, de ningún “movemento de resistencia”, quixéronse crer o halagüeño reflicto que aqueles lles ofrecían, de maneira que, desde o principio, as ilusións duns alimentaron as dos outros. En apoio das folgas de fame ou de patio e outras accións reivindicativas dos presos, mentres os reformistas pugnaban por controlar a situación impoñendo a súa dinámica legalista, os “grupos anárquicos” que querían ser independentes dos burócratas, á parte das concentracións e manifestacións —para as que eran pouca xente, visto que os do outro sector negáronse a colaborar na súa convocatoria e organización— non souberon inventar outra táctica que a dos pequenos atentados dispersos, incluídos os vergoñosos paquetes-bomba, que deron lugar a nefastas montaxes mediático-policiais. Maneiras de actuar para as que tampouco estaban preparados e que puxeron en práctica dunha maneira descoordinada e sen un mínimo criterio estratéxico.

O discurso da coordinadora, supeditado á súa propia estratexia contemporizadora, pouco tiña que ver co dos presos, pero os “anárquicos” carecían de calquera discurso ou estratexia que non fose a nova retórica “insurreccional” ibérica. Sen iniciativa propia, nutríanse dos comunicados de dentro, moito máis lúcidos e realistas aínda que coincidisen en parte con esa linguaxe, mitificados pero mal comprendidos, e de consignas que se reducían ao chamamento a esa “violencia difusa” que logo non sabían exercer máis aló do debilmente simbólico. Tampouco souberon separar as accións ilegais das que eran necesarias para establecer e soster as redes de comunicación, que se viron, por tanto, acosadas pola policía, e afectadas por detencións e montaxes, coa aparición estelar da pantasma do “terrorismo anarquista”. Ata que rendeu o pánico, entre persoas máis ben inconscientes que se tomaron a cousa como un xogo. Dispersáronse, con moi poucas e respectables excepcións, demostrando na súa maior parte falta de verdadeiro compromiso, e a moda presista remitiu ata case desaparecer, coa mesma rapidez con que viñera.

Foron preto de dous anos bregando por estender a loita, con varios intentos de coordinar accións colectivas dentro e fóra, para sustentar unha táboa reivindicativa que tentaba incluír tamén as necesidades dos presos de segundo grao, centrándose no coñecidos tres puntos (“nin FIES nin dispersión nin enfermos en prisión”) aos que se engadiu máis tarde o da limitación das grandes condenas. A participación —na primeira folga de fame colectiva de catro días, en marzo do 2000— non pasou dun máximo de 300 presos, segundo os cálculos máis optimistas, cifra que non fixo senón diminuír, cun grupo de irredutibles dunhas 30 persoas. Na rúa, salvando as distancias, pódese falar dunha participación parecida, tanto no número total como na proporción entre implicacións circunstanciais e incondicionais. Pero o “espazo de loita” aberto nun principio, á vez que se desmoronaba fóra ante o acoso policial, viuse sometido a unha forte presión por parte da administración carcereira, que fixo o necesario, torturas incluídas, para dispersar aos presos, minar a súa moral e interceptar as comunicacións entre eles e co exterior. En lugar de ampliarse, disipouse da noite para a mañá, salvo no que concerne a unha exigua minoría. Non se logrou ningún obxectivo; a situación no cárcere empeorou polas represalias e medidas tomadas para impedir a unión. O movemento anticarcerario non se desenvolveu na rúa, senón que se debilitou ata practicamente desaparecer: o motín do cárcere de Quatre Camins, en maio do 2002, a brutal represión e a insignificante reacción solidaria sinalaron o seu final. Non houbo debate, nin autocrítica, nin balance de ningunha clase, á parte dos comunicados dalgúns presos e a crítica “anarquista” do presismo. Non se aprendeu nada.

Que soprasen no anquilosado “movemento okupa” ventos de descentralización, que os administradores patentados da ideoloxía anarquista mostrasen de súpeto o seu verdadeiro rostro burocrático e legalista opoñéndose á solidariedade cos presos anarquistas, ou que os subrepticios dirixentes da “coordinadora Loita Autónoma” desen mostras dun repugnante oportunismo, e que algúns mozos militantes libertarios decepcionados e uns cuantos “autónomos” de barrio decidisen como reacción seguir, como bastantes mozos okupas cansados tamén de soportar ás súas vangardas informais, a moda insurreccionalista, non lles axudaba a superar as maneiras de ser básicas dos seguidores de modas: ideoloxía no canto de pensamento, activismo cego, preferencia pola ficción fronte á realidade, exhibicionismo… A defensa dos presos foi un dos motivos que lles fixeron rebelarse contra os seus titores. Ou polo menos os seus antigos pastores deixáronlles sós nesa loita. Pero iso non lles proporcionou a experiencia ou a intelixencia que a pertenza ao rabaño xuvenilista non lles proporcionaba. Así que reproduciron as formas de comportarse aprendidas nela: nas súas asembleas tuteladas e manipuladas por burócratas, o pensamento crítico individual, o diálogo aberto e a construción a partir da experiencia común dunha conciencia colectiva eran imposibles, había que conformarse, pois, con as consignas infraideolóxicas bosquexadas por mediocres especialistas e actuar sen pensar, por inercia, confundindo o capricho e a rutina coa espontaneidade, o mimetismo coa coordinación, o narcisismo individual e colectivo coa autonomía, o campañismo coa loita social, o desexo de figurar no espectáculo capitalista co ímpeto subversivo… Para o caso que nos ocupa, a peor inercia dese “movemento xuvenil” fillo dunha “xeración educada polo espectáculo”, ademais da submisión a unha estética barata, podería ser o “imediatismo”: a ansiedade de satisfacer urxentemente os desexos, típica do consumidor, xa que tanto o traballo dos anarquistas como o da loita anticarceraria hanse de expor a longo prazo.

Hai tempo que un significado preso anarquista, Claudio Lavazza, un dos de Córdoba, sinalou claramente, poñendo o dedo na chaga, a necesidade dun debate de balance e reflexión sobre a “loita contra o FIES”, pero ese debate, case 10 anos despois da súa proposta, apenas se iniciou, polo menos na rúa. Entre algúns presos si que existiu una certa continuidade na discusión estratéxica, ao fío dos intentos de loita que se deron, pero no exterior pasou prácicamente desapercibida, a pesar de que se lle deu suficiente publicidade. Os “militantes anticarcerarios” fixeron oídos xordos a esas achegas, que non recibiron deles nin unha soa resposta directa. Sen memoria, nin diálogo, nin reflexión repetíronse unha e outra vez os mesmos erros daquel “intento fracasado de loita”: activismo; irrealismo; primado das aparencias e afán de protagonismo; ambigüidade con respecto aos típicos comportamentos reformistas da esquerda, debida á total ausencia de crítica real, coa consecuente dependencia táctico-estratéxica; falta de pensamento crítico, de capacidade de reflexión e ata de sentido común; frivolidade e egocentrismo no uso da violencia… maneiras de comportarse típicas do gueto. O que fixo este non —podía ser doutra maneira— foi negarse a pensar, empecinándose nunha estupidez satisfeita de si mesma, polo menos no que toca á loita anticarceraria. O cal é fácil de entender, pois, pese ao gusto do gueto polo victimismo, o Estado fora sempre bastante indulxente coas súas actividades ilegais e, así, nada obrigaba a estes fillos da “clase media” a afrontar a análise da represión estatal, do sistema penal e a autodefensa fronte a eles. E precisamente diso trata, en primeiro lugar, a nosa crítica: non é que rexeitemos tal maneira de actuar ou tal outra, o que rexeitamos é a acefalia, o espontaneísmo inerte, e máis aínda esa actitude autocompracente que valora por encima de todo a autoexpresión, tachando demagóxicamente a racionalidade estratéxica de “utilitarismo”. Ese egocentrismo disfrazado de romanticismo idealista e sentimentaloide non é máis que un síntoma de narcisismo, a patoloxía que sofre o idiota, separado do mundo, dos seus semellantes e mesmo de si mesmo, que confunde as súas fantasías coa realidade, ou pretende facelas realidade, o que vén ser o mesmo.

O caso é que o debate e a reflexión estratéxica sobre a loita anticarceraria no territorio dominado polo Estado español estiveron case totalmente ausentes dos “medios radicais”, ausencia favorecida ademais pola presenza de pseudorreflexións, discursos ideolóxicos, enganosos e simplistas, que ocupan o espazo e acaparan as enerxías necesarias para a procura da verdade. O termo “presismo” popularizouse no gueto por mor da publicación dun artigo, “O fin dos cárceres é o fin do presista”, no 2002, unha mirada afiada no medio de toda esa confusión, a pesar de que adoptaba o punto de vista dun “movemento anarquista” tan mitolóxico como puidesen ser as “masas de rebeldes sociais” que poboaban os cárceres nos soños presistas. E pasou con el como con outras críticas ao gueto —“Ad Nauseam”, por exemplo, onde se acuñou, no 2000, o propio termo “gueto”—, que, aínda que levantasen bochas, foron moi celebradas durante un tempo como as últimas novidades do mercadillo “antagonista”, os novos termos quedaron incorporados á linguaxe guetista, o seu contido esquecido moi pronto, e os comportamentos criticados non só continuaron vixentes senón que se foron agravando. De maneira que se pode dicir que durante anos impúxose entre quen di estar contra o cárcere unha verdadeira cegueira. ¿É que ninguén entre todos os participantes tiña a lucidez mental suficiente para reflexionar sobre a experiencia común elaborando unha visión de conxunto e un balance de erros e acertos? Finalmente, houbo algunha “mesa redonda”, publicáronse un par de reflexións interesantes sobre o tema, pero non son suficientes, porque as conclusións non parecen calar entre quen se interna hoxe no mesmo terreo. Así que ese debate “sobre obxectivos e medios” na loita contra o poder punitivo do Estado só pode empezar partindo das achegas dos presos, da constatación de que na rúa está nos seus primeiros balbuceos e da análise desa cegueira, poñendo en claro as súas causas, orixes e factores constitutivos, así como as súas consecuencias.

En principio, o cárcere é máis vulnerable desde dentro que desde fóra, precisamente na medida en que a tecnoloxía penal non logre impoñerse sobre a rebeldía dos presos, dividíndolles, clasificándolles, someténdolles á condición asignada a cada cal por códigos, sentenzas, regulamentos e ordes burocráticas, separándolles entre si e da xente da rúa, na medida en que logren unirse nunha loita pola súa dignidade e quizá pola súa liberdade. Pero sería aínda máis vulnerable atacándoa coordinadamente desde os dous lados. Á fin e ao cabo, o cárcere social funciona poñendo a cada cal no seu sitio: os currantes facendo horas extras ou buscando traballo, enganchados aos seus aparatiños electrónicos e aos praceres e servidumes do consumo e da propiedade privada ficticia; os delincuentes no talego —regulamento, tratamento, réxime—, participando en actividades “terapeúticas”, sobreexplotados en traballos superalienantes, tirados nos patios e anulados polo hastío e as drogas, ou illados nos departamentos de máxima crueldade. Os anarquistas poderían contribuír a lograr esa unión, a sabotear todo ese proceso de atomización, pero non sen enfrontarse para o efecto gueto, aos factores que lles separaban entre si, do resto da xente e de calquera enfrontamento real coa dominación e a explotación. Como dicían os presos FIES de Soto del Real: “É indubidable que un home ou unha muller que non se deixa absorber pola masa, posúe unha riqueza creadora capaz de achegar novos métodos reivindicativos e ideas que nos permitisen fortalecernos”. Por desgraza, iso non coincide co ocorrido realmente.

Reflexión da que enseguida se segue que nin o gueto nin os autodenominados “anarquistas”, tiveron, por moito que digan, máis protagonismo nas loitas ou intentos frustrados de loita subseguintes á campaña contra o FIES que o que eles mesmos atribuíronse nos típicos relatos esquemáticos e autocompracentes habituais nos seus medios. O que houbo é unha relación de complementariedade entre as ilusións do gueto e as dun grupo de presos que, máis que a loitar, afixéronse a aparentar que o facían, nunha especie de pelexa coa súa propia sombra, ao estilo guetista, aínda que para sustentar esas aparencias tivesen que poñerse, por exemplo, en folga de fame ou autolesionarse e afrontar as máis que seguras represalias carcereiras. Todo está baseado nun xogo de intercambio de fantasías. Primeiro, os autodenominados anarquistas mitifican aos presos como unha especie de vangarda da rebeldía social ou suxeito revolucionario sustitutivo. Logo, fáiselles crer a eles que existe un “movemento anarquista” que lles apoia e pode proporcionarlles unha identidade e un recoñecemento como loitadores. Son dous narcisimos que se alimentan recíprocamente, produto ambos da alienación, do afastamento forzado da realidade como proceso constitutivo das condicións fundamentais da vida de todos, do peche nunha dimensión dentro da versión solidificada desa realidade que se nos impón, cosificándonos, privándonos da condición de suxeitos de nosa propia vida, é dicir, da autoconciencia, da vontade, da creatividade, da liberdade, da interrelación directa, do apoio mutuo, da comunidade.

Anarquista sería, como mínimo, quen loitase por recuperar todo iso sen aprazar o seu goce ata o momento da vitoria, senón mergullándose xa mesmo no conflito, afrontando a angustia, a perplexidade e o perigo de vivir e ser día a día a nada creadora. Non quen se adherise compulsivamente a unha identidade abstracta, ríxida, morta, da que se tenta finxir a vida axitando, como o vento un espantallo, o seu cadáver disfrazado e adornado á última ¡Que triste desperdicio de enerxía! Tampouco foi nunca o anarquismo o que algúns se imaxinan, unha cuestión de capricho individual —interpretación propia de nenos elegantes— e non vai empezar a selo porque algúns o decidan así. Poden utilizar a etiqueta como lles dea a gana, tamén o fan, como o fixeron sempre, a policía e a propaganda da dominación. Á fin e ao cabo, o que importa non é o anarquismo senón a anarquía e a loita por lograla, importa a acción, os feitos e non tanto as palabras ou os xestos. Agora ben, non hai que confundir coa acción o activismo, por efectista ou subido de ton que sexa, e moito menos o activismo campañista, a “guerrilla da comunicación”, iso sería o vento axitando o espantallo. Os problemas reais están aquí, en nosas propias vidas, e non se poden expor sequera se fuximos ante eles refuxiándonos nunha identidade ficticia. Tanto o desexo vivo de acabar coa tortura institucionalizada e o poder punitivo como a acción encamiñada a abolir o Capital e o Estado atópanse hoxe nunha situación de debilidade, case de inexistencia. O un e a outra son só dous aspectos, o primeiro incluído no segundo, dun mesmo proxecto: o intento de constituír unha colectividade rebelde que chegue a ser o suficientemente forte como para converterse algún día en revolucionaria, aproveitando as oportunidades que ofreza o imparable proceso de descomposición social que nos tocou vivir, e poder exporse seriamente eses obxectivos, sabendo que non se pode derrubar o réxime de dominación e explotación sen destruír o sistema penal e tampouco viceversa. Tanto a loita anticarceraria como o movemento anarquista teñen aínda que chegar a ser. Non se poden desperdiciar as forzas necesarias finxindo que xa o logramos.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: